Η αυτοεκτίμηση επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος βλέπει τον εαυτό του, σχετίζεται με τους άλλους και αντιμετωπίζει τις δυσκολίες της ζωής. Δεν αφορά μόνο το αν κάποιος «νιώθει καλά» με τον εαυτό του. Συνδέεται με πιο βαθιές πεποιθήσεις για την προσωπική αξία, την επάρκεια, την αποδοχή και το κατά πόσο το άτομο αισθάνεται ότι μπορεί να σταθεί με ασφάλεια μέσα στις σχέσεις και στον κόσμο.

Ένα άτομο με χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορεί να αμφισβητεί συνεχώς τον εαυτό του, να δυσκολεύεται να δεχτεί θετικά σχόλια ή να εστιάζει περισσότερο στα λάθη του παρά στις δυνατότητές του. Μπορεί να σκέφτεται: «δεν είμαι αρκετός», «θα αποτύχω», «οι άλλοι είναι καλύτεροι από εμένα» ή «αν με γνωρίσουν πραγματικά, θα με απορρίψουν». Αυτές οι σκέψεις συχνά δεν εμφανίζονται τυχαία. Μπορεί να συνδέονται με βαθύτερα γνωσιακά σχήματα που έχουν διαμορφωθεί μέσα από προηγούμενες εμπειρίες.

Η κατανόηση της αυτοεκτίμησης μέσα από τα γνωσιακά σχήματα βοηθά να δούμε το θέμα όχι ως αδυναμία χαρακτήρα, αλλά ως ένα μοτίβο αντίληψης του εαυτού που μπορεί να αναγνωριστεί, να επεξεργαστεί και σταδιακά να αλλάξει.

Τι είναι η αυτοεκτίμηση;

Η αυτοεκτίμηση αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο το άτομο αξιολογεί τον εαυτό του και την προσωπική του αξία. Ο Rosenberg (1965) περιέγραψε την αυτοεκτίμηση ως μια γενική στάση αποδοχής ή απόρριψης προς τον εαυτό. Με απλά λόγια, αφορά το αν το άτομο νιώθει ότι έχει αξία, ότι μπορεί να ανταποκριθεί στις προκλήσεις και ότι δικαιούται σεβασμό και αποδοχή.

Η αυτοεκτίμηση δεν είναι σταθερή σε όλες τις περιόδους της ζωής. Μπορεί να επηρεάζεται από σχέσεις, επιτυχίες, αποτυχίες, κοινωνικές συγκρίσεις, εμπειρίες απόρριψης ή τραυματικές εμπειρίες. Ωστόσο, όταν η χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι έντονη και μακροχρόνια, μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο το άτομο σκέφτεται, αισθάνεται και συμπεριφέρεται.

Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να αποφεύγει νέες ευκαιρίες επειδή φοβάται ότι θα αποτύχει. Κάποιος άλλος μπορεί να παραμένει σε σχέσεις όπου δεν νιώθει σεβασμό, επειδή πιστεύει ότι δεν αξίζει κάτι καλύτερο. Έτσι, η αυτοεκτίμηση δεν μένει μόνο ως εσωτερική αίσθηση. Επηρεάζει τις επιλογές, τα όρια και τις σχέσεις.

Πώς διαμορφώνεται η εικόνα εαυτού;

Η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας διαμορφώνεται σταδιακά μέσα από εμπειρίες. Τα μηνύματα που λαμβάνει ένα παιδί από την οικογένεια, το σχολείο, τις σχέσεις και το ευρύτερο περιβάλλον μπορούν να επηρεάσουν το πώς μαθαίνει να βλέπει τον εαυτό του. Όταν ένα άτομο μεγαλώνει με σταθερή αποδοχή, ενθάρρυνση και συναισθηματική ασφάλεια, είναι πιο πιθανό να αναπτύξει μια πιο θετική και σταθερή αίσθηση αξίας.

Αντίθετα, όταν υπάρχουν επαναλαμβανόμενες εμπειρίες κριτικής, απόρριψης, σύγκρισης, παραμέλησης ή υπερβολικών απαιτήσεων, το άτομο μπορεί να αρχίσει να εσωτερικεύει αρνητικά μηνύματα. Μπορεί να πιστέψει ότι πρέπει να είναι τέλειο για να αξίζει, ότι δεν επιτρέπεται να κάνει λάθη ή ότι οι ανάγκες του δεν έχουν σημασία.

Αυτές οι πεποιθήσεις δεν λειτουργούν πάντα συνειδητά. Συχνά εμφανίζονται ως αυτόματες σκέψεις σε καθημερινές καταστάσεις. Για παράδειγμα, όταν κάποιος κάνει ένα μικρό λάθος στη δουλειά, μπορεί να σκεφτεί αμέσως: «είμαι ανίκανος». Όταν ένας φίλος αργεί να απαντήσει, μπορεί να σκεφτεί: «δεν με θέλει». Η ένταση αυτών των αντιδράσεων συχνά δείχνει ότι ενεργοποιείται κάτι βαθύτερο από την ίδια την κατάσταση.

Αρνητικές βασικές πεποιθήσεις

Στη γνωσιακή προσέγγιση, οι βασικές πεποιθήσεις είναι βαθιές αντιλήψεις που έχει το άτομο για τον εαυτό, τους άλλους και τον κόσμο. Ο Beck (1976) υποστήριξε ότι αυτές οι πεποιθήσεις επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τις εμπειρίες μας. Όταν οι βασικές πεποιθήσεις είναι αρνητικές, το άτομο μπορεί να ερμηνεύει ακόμη και ουδέτερες καταστάσεις με τρόπο που επιβεβαιώνει την αρνητική εικόνα του εαυτού.

Για παράδειγμα, αν κάποιος έχει τη βασική πεποίθηση «δεν είμαι αρκετός», μπορεί να δυσκολεύεται να πιστέψει ένα θετικό σχόλιο, αλλά να επηρεάζεται έντονα από μια μικρή κριτική. Αν έχει την πεποίθηση «θα αποτύχω», μπορεί να αποφεύγει ευκαιρίες που θα μπορούσαν να τον βοηθήσουν να εξελιχθεί. Αν πιστεύει «δεν αξίζω αγάπη», μπορεί να ανέχεται σχέσεις όπου δεν λαμβάνει φροντίδα ή σεβασμό.

Με αυτόν τον τρόπο, οι αρνητικές πεποιθήσεις μπορούν να γίνουν ένας φακός μέσα από τον οποίο το άτομο βλέπει τον εαυτό και τις σχέσεις του. Δεν είναι απαραίτητα αλήθειες. Είναι όμως πεποιθήσεις που μπορεί να μοιάζουν πολύ αληθινές όταν ενεργοποιούνται.

Γνωσιακά σχήματα ανεπάρκειας, αποτυχίας και εγκατάλειψης

Στη Schema Therapy, τα γνωσιακά σχήματα περιγράφονται ως βαθιά και επαναλαμβανόμενα μοτίβα σκέψης, συναισθήματος και συμπεριφοράς που διαμορφώνονται συχνά από πρώιμες εμπειρίες και επηρεάζουν τη ζωή του ατόμου στην ενήλικη ηλικία (Young et al., 2003). Ορισμένα σχήματα συνδέονται στενά με τη χαμηλή αυτοεκτίμηση, καθώς επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται την αξία, τις ικανότητες και τη θέση του στις σχέσεις με τους άλλους.

Το σχήμα ανεπάρκειας μπορεί να κάνει το άτομο να αισθάνεται ότι κάτι «δεν πάει καλά» με εκείνο ή ότι είναι κατώτερο από τους άλλους. Το σχήμα αποτυχίας μπορεί να το οδηγεί στην πεποίθηση ότι δεν θα τα καταφέρει, ακόμη κι όταν έχει ικανότητες ή προηγούμενες επιτυχίες. Το σχήμα εγκατάλειψης μπορεί να δημιουργεί έντονο φόβο ότι οι σημαντικοί άλλοι θα φύγουν, θα απομακρυνθούν ή δεν θα είναι διαθέσιμοι όταν το άτομο τους χρειάζεται.

Αυτά τα σχήματα μπορεί να επηρεάζουν τις σχέσεις, τις επιλογές και την καθημερινή λειτουργικότητα. Ένα άτομο μπορεί να αποφεύγει στόχους από φόβο αποτυχίας, να συγκρίνει συνεχώς τον εαυτό του με τους άλλους ή να προσπαθεί υπερβολικά να αποδείξει την αξία του. Άλλες φορές, μπορεί να αναζητά συνεχώς επιβεβαίωση, αλλά να δυσκολεύεται να την εσωτερικεύσει.

Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία;

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει το άτομο να αναγνωρίσει τις αρνητικές πεποιθήσεις και τα γνωσιακά σχήματα που επηρεάζουν την αυτοεκτίμησή του. Μέσα σε ένα ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο, το άτομο μπορεί να διερευνήσει πώς διαμορφώθηκε η εικόνα εαυτού, ποιες εμπειρίες την ενίσχυσαν και πώς αυτή επηρεάζει τις σημερινές σκέψεις, σχέσεις και επιλογές.

Στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία, το άτομο μαθαίνει να εντοπίζει αυτόματες σκέψεις, να εξετάζει τα στοιχεία που τις στηρίζουν ή τις αμφισβητούν και να αναπτύσσει πιο ισορροπημένες ερμηνείες. Για παράδειγμα, η σκέψη «απέτυχα, άρα είμαι ανίκανος» μπορεί σταδιακά να μετατραπεί σε «έκανα ένα λάθος, αλλά αυτό δεν καθορίζει ολόκληρη την αξία μου».

Στη Schema Therapy, η δουλειά μπορεί να εστιάσει πιο βαθιά στα επαναλαμβανόμενα σχήματα και στις συναισθηματικές ανάγκες που δεν καλύφθηκαν επαρκώς. Ο θεραπευτικός στόχος δεν είναι απλώς να σκεφτεί το άτομο πιο θετικά, αλλά να κατανοήσει σε βάθος τα μοτίβα που το κρατούν εγκλωβισμένο σε μια αρνητική εικόνα του εαυτού.

Από την αυτοκριτική στην πιο ρεαλιστική αυτοκατανόηση

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση συχνά συνοδεύεται από αυστηρή αυτοκριτική. Το άτομο μπορεί να μιλά στον εαυτό του με τρόπο που δεν θα μιλούσε σε κάποιον άλλον. Μπορεί να μειώνει τις προσπάθειές του, να αγνοεί τις επιτυχίες του και να εστιάζει αποκλειστικά σε όσα θεωρεί ανεπαρκή.

Η θεραπευτική αλλαγή δεν σημαίνει ότι το άτομο πρέπει να βλέπει τον εαυτό του με υπερβολικά θετικό τρόπο. Σημαίνει να μπορεί να τον βλέπει πιο ολοκληρωμένα και πιο ρεαλιστικά. Να αναγνωρίζει δυσκολίες χωρίς να ακυρώνει την αξία του. Να βλέπει τα λάθη ως μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας και όχι ως απόδειξη προσωπικής ανεπάρκειας.

Όταν κάποιος νιώθει ότι η αυτοκριτική, η αίσθηση ανεπάρκειας ή ο φόβος αποτυχίας επηρεάζουν την καθημερινότητά του και τις σχέσεις του, η ψυχοθεραπεία μπορεί να αποτελέσει έναν χώρο κατανόησης και σταδιακής αλλαγής. Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία, το άτομο μπορεί να αναγνωρίσει τις πεποιθήσεις που το περιορίζουν και να αρχίσει να χτίζει μια πιο σταθερή, ανθρώπινη και λειτουργική σχέση με τον εαυτό του.

Αρθρογραφεί η Xhoana Hoxhaj

Βιβλιογραφία:

Beck, A. T. (1976). Cognitive therapy and the emotional disorders. New York, NY: International Universities Press.

Rosenberg, M. (1965) Society and the Adolescent Self-Image. Princeton University Press, Princeton, NJ. https://doi.org/10.1515/9781400876136

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.