Οι ανθρώπινες σχέσεις αποτελούν ένα από τα πιο σημαντικά κομμάτια της ψυχικής μας ζωής. Ο τρόπος με τον οποίο συνδεόμαστε, εμπιστευόμαστε, φοβόμαστε την απόρριψη ή αποφεύγουμε την οικειότητα δεν διαμορφώνεται τυχαία. Συχνά επηρεάζεται από τις πρώιμες εμπειρίες μας και από τον τρόπο με τον οποίο μάθαμε, από μικρή ηλικία, να ζητάμε φροντίδα, ασφάλεια και συναισθηματική ανταπόκριση.

Η θεωρία δεσμού, όπως αναπτύχθηκε αρχικά από τον Bowlby και επεκτάθηκε ερευνητικά από την Ainsworth, υποστηρίζει ότι οι πρώτες σχέσεις του παιδιού με τους βασικούς φροντιστές του διαμορφώνουν εσωτερικά πρότυπα για τον εαυτό, τους άλλους και τις σχέσεις (Bowlby, 1988· Ainsworth et al., 1978). Με απλά λόγια, το παιδί αρχίζει να μαθαίνει αν οι άλλοι είναι διαθέσιμοι, αν μπορεί να βασιστεί σε αυτούς και αν το ίδιο αξίζει φροντίδα και αγάπη. Αυτά τα πρότυπα δεν καθορίζουν απόλυτα τη μελλοντική ζωή του ατόμου, αλλά μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο σχετίζεται στην ενήλικη ζωή.

Ίσως, λοιπόν, αξίζει να δούμε τις σχέσεις όχι μόνο μέσα από το ερώτημα «τι κάνει ο άλλος;», αλλά και μέσα από το ερώτημα «τι ενεργοποιείται μέσα μου όταν σχετίζομαι;». Πολλές φορές, πίσω από μια έντονη αντίδραση, μια δυσκολία εμπιστοσύνης ή έναν φόβο εγκατάλειψης, υπάρχει ένα παλαιότερο μοτίβο που ζητά να αναγνωριστεί.

Τι είναι ο δεσμός;

Ο δεσμός αναφέρεται στον συναισθηματικό δεσμό που αναπτύσσεται ανάμεσα στο παιδί και τα πρόσωπα που το φροντίζουν. Όταν ο φροντιστής είναι διαθέσιμος, σταθερός και ανταποκρίνεται στις ανάγκες του παιδιού, το παιδί είναι πιο πιθανό να αναπτύξει αίσθηση ασφάλειας. Μαθαίνει ότι μπορεί να ζητήσει βοήθεια, ότι τα συναισθήματά του έχουν σημασία και ότι οι σχέσεις μπορούν να προσφέρουν προστασία.

Αντίθετα, όταν η φροντίδα είναι ασυνεπής, απορριπτική, απρόβλεπτη ή συναισθηματικά μη διαθέσιμη, το παιδί μπορεί να αναπτύξει ανασφαλή μοτίβα δεσμού. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπήρξε κάτι ακραίο ή τραυματικό. Μερικές φορές, ακόμη και μικρές αλλά επαναλαμβανόμενες εμπειρίες συναισθηματικής μη ανταπόκρισης μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο το άτομο μαθαίνει να σχετίζεται.

Στην ενήλικη ζωή, αυτά τα μοτίβα μπορεί να εμφανιστούν στις φιλικές, οικογενειακές και κυρίως στις συντροφικές σχέσεις. Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος μπορεί να δυσκολεύεται να εμπιστευτεί, να φοβάται ότι θα εγκαταλειφθεί ή, αντίθετα, να αποφεύγει τη συναισθηματική εγγύτητα επειδή τη βιώνει ως απειλητική.

Ασφαλής και ανασφαλής δεσμός

Ο ασφαλής δεσμός χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη άνεση στην εγγύτητα, δυνατότητα εμπιστοσύνης και ικανότητα διαχείρισης της απόστασης χωρίς έντονο φόβο (Ainsworth et al., 1978). Ένα άτομο με πιο ασφαλές μοτίβο δεσμού μπορεί να ζητήσει υποστήριξη όταν τη χρειάζεται, αλλά και να διατηρήσει την αυτονομία του. Μπορεί να μπει σε μια σχέση χωρίς να φοβάται διαρκώς ότι θα εγκαταλειφθεί ή ότι θα χάσει τον εαυτό του.

Από την άλλη πλευρά, ο ανασφαλής δεσμός μπορεί να εκφραστεί με διαφορετικούς τρόπους. Δύο συχνά μοτίβα είναι ο αγχώδης και ο αποφευκτικός τύπος δεσμού. Αυτά δεν αποτελούν «ταμπέλες» ή διαγνώσεις, αλλά τρόπους κατανόησης επαναλαμβανόμενων μοτίβων στις σχέσεις.

Στον αγχώδη τύπο δεσμού, το άτομο μπορεί να έχει έντονη ανάγκη για επιβεβαίωση, να φοβάται την απόρριψη και να βιώνει την απόσταση ως απειλή. Μπορεί να ανησυχεί εύκολα όταν ο άλλος δεν απαντά άμεσα ή όταν φαίνεται λιγότερο διαθέσιμος. Έτσι, μπορεί να ζητά συνεχώς διαβεβαιώσεις ή να ερμηνεύει μικρές αλλαγές στη συμπεριφορά του άλλου ως σημάδι εγκατάλειψης.

Στον αποφευκτικό τύπο δεσμού, το άτομο μπορεί να δυσκολεύεται με την οικειότητα και να προτιμά τη συναισθηματική απόσταση. Μπορεί να φαίνεται ανεξάρτητο, αλλά στην πραγματικότητα να προστατεύεται από την πιθανότητα να πληγωθεί. Όταν μια σχέση γίνεται πιο κοντινή, μπορεί να αποσύρεται, να αποφεύγει βαθιές συζητήσεις ή να δυσκολεύεται να εκφράσει ανάγκες και ευαλωτότητα.

Φόβος εγκατάλειψης και δυσκολία εμπιστοσύνης

Ο φόβος εγκατάλειψης είναι ένα από τα πιο συχνά θέματα που συνδέονται με ανασφαλή μοτίβα δεσμού. Δεν αφορά μόνο τον φόβο ότι κάποιος θα φύγει σωματικά από τη σχέση. Μπορεί να αφορά και τον φόβο ότι ο άλλος δεν θα είναι συναισθηματικά διαθέσιμος, ότι θα απορρίψει τις ανάγκες μας ή ότι θα σταματήσει να μας θεωρεί σημαντικούς.

Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος μπορεί να αναστατώνεται έντονα όταν ο/η σύντροφός του χρειάζεται χρόνο μόνος/η του. Εκείνη τη στιγμή, η ανάγκη του άλλου για προσωπικό χώρο μπορεί να ερμηνευθεί ως απόρριψη. Αντίστοιχα, ένα άτομο με αποφευκτικό μοτίβο μπορεί να νιώσει πίεση όταν ο άλλος ζητά περισσότερη συναισθηματική εγγύτητα και να απομακρυνθεί, όχι επειδή δεν ενδιαφέρεται, αλλά επειδή η εγγύτητα ενεργοποιεί άγχος.

Έρευνες για τον ενήλικο δεσμό δείχνουν ότι τα μοτίβα δεσμού σχετίζονται με το πώς οι άνθρωποι βιώνουν τις ρομαντικές σχέσεις, πώς αντιδρούν στο στρες μέσα σε αυτές και πώς ζητούν ή αποφεύγουν υποστήριξη από τον/τη σύντροφό τους (Hazan & Shaver, 1987· Simpson & Rholes, 2017). Παράλληλα, πρόσφατα ευρήματα δείχνουν ότι το στιλ δεσμού μπορεί να συνδέεται με την ψυχολογική ευημερία και την ποιότητα των σχέσεων σε νέους ενήλικες και ενήλικες (Sagone et al., 2023).

Η επανάληψη μοτίβων στις σχέσεις

Ένα από τα πιο σημαντικά σημεία της θεωρίας δεσμού είναι ότι μας βοηθά να κατανοήσουμε γιατί πολλές φορές επαναλαμβάνουμε παρόμοια μοτίβα στις σχέσεις μας. Κάποιος μπορεί να επιλέγει ξανά και ξανά ανθρώπους που δεν είναι συναισθηματικά διαθέσιμοι. Κάποιος άλλος μπορεί να απομακρύνεται κάθε φορά που μια σχέση γίνεται πιο ουσιαστική. Άλλος μπορεί να δυσκολεύεται να νιώσει ασφαλής, ακόμη και όταν ο άλλος δείχνει ενδιαφέρον και συνέπεια.

Αυτά τα μοτίβα δεν σημαίνουν ότι το άτομο «φταίει» ή ότι είναι καταδικασμένο να σχετίζεται με τον ίδιο τρόπο. Αντίθετα, δείχνουν ότι ο ψυχισμός συχνά προσπαθεί να προστατευτεί με τρόπους που κάποτε μπορεί να ήταν χρήσιμοι, αλλά σήμερα δημιουργούν δυσκολίες. Για παράδειγμα, η συναισθηματική απόσταση μπορεί κάποτε να προστάτευε ένα άτομο από την απογοήτευση. Στην ενήλικη ζωή, όμως, μπορεί να το εμποδίζει να δημιουργήσει ουσιαστική οικειότητα.

Ίσως εδώ βρίσκεται και η αρχή μιας διαφορετικής συζήτησης γύρω από τις σχέσεις: αντί να ρωτάμε μόνο «γιατί μου συμβαίνει πάντα αυτό;», μπορούμε να αρχίσουμε να ρωτάμε «ποιο μοτίβο επαναλαμβάνω;», «τι φοβάμαι μέσα στη σχέση;» και «τι χρειάζομαι για να νιώσω πιο ασφαλής;».

Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία;

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει το άτομο να αναγνωρίσει τα μοτίβα δεσμού που επηρεάζουν τις σχέσεις του. Μέσα σε ένα ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο, το άτομο μπορεί να διερευνήσει πώς έμαθε να σχετίζεται, ποιες ανάγκες του έμειναν ανικανοποίητες και πώς αντιδρά όταν νιώθει απόρριψη, πίεση ή συναισθηματική απόσταση.

Ο θεραπευτικός στόχος δεν είναι να κατηγορηθεί το παρελθόν ή οι γονείς, αλλά να κατανοηθεί η σύνδεση ανάμεσα στις πρώιμες εμπειρίες και στα σημερινά μοτίβα. Όταν το άτομο αρχίζει να αναγνωρίζει τις αντιδράσεις του, μπορεί σταδιακά να επιλέγει διαφορετικούς τρόπους επικοινωνίας. Μπορεί να μάθει να εκφράζει τις ανάγκες του χωρίς φόβο, να θέτει όρια χωρίς απομάκρυνση και να δημιουργεί σχέσεις με περισσότερη ασφάλεια και αμοιβαιότητα.

Η θεραπευτική σχέση μπορεί επίσης να λειτουργήσει ως μια εμπειρία ασφάλειας. Μέσα από τη σταθερότητα, την αποδοχή και την επεξεργασία των συναισθημάτων, το άτομο μπορεί να αναπτύξει έναν νέο τρόπο κατανόησης του εαυτού και των σχέσεων.

Από την κατανόηση των μοτίβων στη δημιουργία ασφαλέστερων σχέσεων

Η θεωρία δεσμού μάς υπενθυμίζει ότι ο τρόπος που σχετιζόμαστε έχει ιστορία. Οι φόβοι, οι άμυνες και οι επαναλαμβανόμενες δυσκολίες στις σχέσεις δεν εμφανίζονται πάντα τυχαία. Συχνά συνδέονται με παλαιότερες εμπειρίες και με τρόπους προστασίας που κάποτε είχαν νόημα.

Ωστόσο, τα μοτίβα δεσμού δεν είναι αμετάβλητα. Με επίγνωση, θεραπευτική επεξεργασία και νέες εμπειρίες σχέσης, το άτομο μπορεί να αρχίσει να σχετίζεται με περισσότερη ασφάλεια, εμπιστοσύνη και συναισθηματική διαθεσιμότητα.

Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο σχετιζόμαστε μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό βήμα αυτογνωσίας. Η θεωρία δεσμού δεν έχει σκοπό να βάλει «ταμπέλες» στους ανθρώπους ή στις σχέσεις τους, αλλά να βοηθήσει στην αναγνώριση μοτίβων που συχνά επαναλαμβάνονται. Όταν ο φόβος εγκατάλειψης, η δυσκολία εμπιστοσύνης ή η ανάγκη για απόσταση επηρεάζουν έντονα τις σχέσεις και την καθημερινότητα, η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν ασφαλή χώρο κατανόησης, επεξεργασίας και σταδιακής αλλαγής.

Αρθρογραφεί η Xhoana Hoxhaj

Βιβλιογραφία:

Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Lawrence Erlbaum Associates.

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.

Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. https://doi.org/10.1037//0022-3514.52.3.511 

Simpson, J. A., & Steven Rholes, W. (2017). Adult Attachment, Stress, and Romantic Relationships. Current Opinion in Psychology, 13, 19–24. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2016.04.006 

Sagone, E., Commodari, E., Indiana, M. L., & La Rosa, V. L. (2023). Exploring the Association between Attachment Style, Psychological Well-Being, and Relationship Status in Young Adults and Adults-A Cross-Sectional Study. European Journal of Investigation in Health, Psychology and Education, 13(3), 525–539. https://doi.org/10.3390/ejihpe13030040