Πολλές φορές, πριν ακόμη καταλάβουμε τι νιώθουμε, το σώμα έχει ήδη αρχίσει να αντιδρά. Η καρδιά μπορεί να χτυπά πιο γρήγορα, το στομάχι να σφίγγεται, οι ώμοι να είναι σε ένταση ή η αναπνοή να γίνεται πιο κοφτή. Κάποιος μπορεί να λέει «δεν ξέρω γιατί, αλλά το σώμα μου είναι συνέχεια σε υπερένταση» ή «νιώθω κουρασμένος, ενώ δεν έχω κάνει κάτι ιδιαίτερο». Σε τέτοιες στιγμές, το άγχος δεν εμφανίζεται μόνο ως σκέψη ή ανησυχία. Εκφράζεται και μέσα από το σώμα.

Η ψυχοσωματική έκφραση του άγχους δεν σημαίνει ότι το άτομο «φαντάζεται» τα συμπτώματα ή ότι αυτά δεν είναι πραγματικά. Αντίθετα, τα σωματικά συμπτώματα είναι αληθινά και μπορούν να προκαλέσουν έντονη δυσφορία. Το σώμα και η ψυχική εμπειρία δεν λειτουργούν ξεχωριστά. Επηρεάζουν το ένα το άλλο, ιδιαίτερα όταν το άτομο βρίσκεται για μεγάλο διάστημα σε κατάσταση πίεσης, έντασης ή εσωτερικής ανησυχίας.

Είναι, όμως, σημαντικό να τονιστεί ότι κάθε σωματικό σύμπτωμα χρειάζεται να λαμβάνεται

σοβαρά. Όταν ένα σύμπτωμα είναι έντονο, επίμονο, καινούργιο ή προκαλεί ανησυχία, η ιατρική αξιολόγηση είναι απαραίτητη. Η ψυχολογική κατανόηση δεν αντικαθιστά την ιατρική

διερεύνηση. Μπορεί, όμως, να βοηθήσει το άτομο να κατανοήσει καλύτερα πώς το άγχος, τα

συναισθήματα και οι συνθήκες ζωής συνδέονται με τον τρόπο που βιώνει το σώμα του.

Όταν το άγχος γίνεται σωματική εμπειρία

Το άγχος είναι μια φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού όταν αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει

πίεση, απειλή ή ανάγκη προσαρμογής. Σε μια δύσκολη στιγμή, το σώμα ενεργοποιείται για να ανταποκριθεί. Η καρδιά μπορεί να χτυπά πιο γρήγορα, οι μύες να σφίγγονται και η προσοχή να στρέφεται περισσότερο στον πιθανό κίνδυνο.

Αυτή η αντίδραση δεν είναι από μόνη της προβληματική. Σε πολλές περιπτώσεις, βοηθά το

άτομο να κινητοποιηθεί και να ανταποκριθεί σε μια απαιτητική κατάσταση. Το πρόβλημα

εμφανίζεται όταν ο οργανισμός παραμένει για μεγάλο διάστημα σε κατάσταση ετοιμότητας,

ακόμη και όταν δεν υπάρχει άμεσος κίνδυνος. Η παρατεταμένη ενεργοποίηση των συστημάτων του στρες μπορεί να επιβαρύνει το σώμα και να επηρεάσει τη σωματική και ψυχική ευεξία (McEwen, 1998· Chrousos, 2009).

Για παράδειγμα, ένα άτομο που βιώνει συνεχώς πίεση στη δουλειά μπορεί να παρατηρεί συχνούς πονοκεφάλους, ένταση στον αυχένα, δυσκολία στον ύπνο ή αίσθημα κόπωσης. Μπορεί να μην αναγνωρίζει αμέσως ότι πιέζεται συναισθηματικά, αλλά το σώμα να δείχνει ότι βρίσκεται σε συνεχή επιβάρυνση.

Πώς μπορεί να εκφραστεί το άγχος στο σώμα;

Το άγχος δεν εκφράζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Κάποιοι το νιώθουν κυρίως στο στήθος, με ταχυκαρδία, βάρος ή αίσθημα πίεσης. Άλλοι το βιώνουν στο στομάχι, με σφίξιμο, ναυτία ή

πεπτική δυσφορία. Άλλοι παρατηρούν μυϊκή ένταση, τρέμουλο, εφίδρωση, κόπωση, δυσκολία συγκέντρωσης ή διαταραχές στον ύπνο.

Μερικές φορές, το ίδιο το σωματικό σύμπτωμα μπορεί να αυξήσει το άγχος. Για παράδειγμα,

κάποιος μπορεί να νιώσει την καρδιά του να χτυπά έντονα και να φοβηθεί ότι κάτι σοβαρό

συμβαίνει. Αυτός ο φόβος μπορεί να αυξήσει ακόμη περισσότερο την ένταση και να κάνει το

σύμπτωμα πιο έντονο. Έτσι, δημιουργείται ένας κύκλος όπου το σώμα ενεργοποιεί την ανησυχία και η ανησυχία ενισχύει την προσοχή στο σώμα.

Αυτός ο κύκλος δεν σημαίνει ότι το άτομο υπερβάλλει. Σημαίνει ότι το σώμα και το άγχος

βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση. Όσο περισσότερο το άτομο φοβάται τα σωματικά

σημάδια, τόσο περισσότερο μπορεί να τα παρατηρεί και να τα βιώνει ως απειλητικά.

Το χρόνιο στρες και η σωματική επιβάρυνση

Το στρες δεν είναι πάντα κάτι σύντομο. Μπορεί να συνδέεται με καθημερινές απαιτήσεις,

επαγγελματική πίεση, οικογενειακές ευθύνες, οικονομική ανασφάλεια, δυσκολίες στις σχέσεις ή μια γενικότερη αίσθηση ότι το άτομο πρέπει συνεχώς να αντέχει. Όταν αυτή η κατάσταση

διαρκεί, το σώμα μπορεί να αρχίσει να εκφράζει την κόπωση που δεν έχει βρει άλλο τρόπο να ακουστεί.

Η συνεχής προσπάθεια του οργανισμού να προσαρμοστεί στο στρες μπορεί να έχει κόστος. Ο McEwen (1998) περιγράφει πώς οι μηχανισμοί του στρες μπορούν να είναι προστατευτικοί

βραχυπρόθεσμα, αλλά επιβαρυντικοί όταν ενεργοποιούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα. Αυτό μπορεί να βοηθήσει να κατανοήσουμε γιατί κάποιος μπορεί να νιώθει σωματικά εξαντλημένος, ακόμη κι αν εξωτερικά φαίνεται να «τα καταφέρνει».

Πολλοί άνθρωποι συνεχίζουν την καθημερινότητά τους, αγνοώντας τα σημάδια πίεσης. Λένε

«δεν έχω χρόνο να σταματήσω», «πρέπει να συνεχίσω» ή «δεν είναι τίποτα». Όμως το σώμα μπορεί να λειτουργήσει σαν ένα σήμα που δείχνει ότι κάτι χρειάζεται προσοχή, φροντίδα ή αλλαγή.

Τι είναι η σωματοποίηση;

Η σωματοποίηση αναφέρεται στην περίπτωση όπου η ψυχολογική δυσφορία εκφράζεται μέσα από σωματικά συμπτώματα. Δεν σημαίνει προσποίηση, ούτε ότι το άτομο δημιουργεί συνειδητά τα συμπτώματα. Αντίθετα, δείχνει ότι η ψυχική πίεση μπορεί να βιωθεί σωματικά, ιδιαίτερα όταν τα συναισθήματα δεν αναγνωρίζονται ή δεν εκφράζονται εύκολα (Kroenke, 2007).

Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται να εκφράσει θυμό μπορεί να νιώθει συχνά ένταση στο σώμα. Κάποιος που πιέζεται να είναι πάντα δυνατός μπορεί να εμφανίζει κόπωση ή σωματικό βάρος. Ένας άλλος, που δυσκολεύεται να μιλήσει για φόβο ή ανασφάλεια, μπορεί να βιώνει συχνά σφίξιμο στο στομάχι ή δυσκολία χαλάρωσης.

Η σωματοποίηση δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται με απαξίωση. Φράσεις όπως «είναι όλα στο μυαλό σου» μπορεί να κάνουν το άτομο να νιώσει ότι δεν το πιστεύουν ή ότι υποτιμούν αυτό που βιώνει. Πιο βοηθητικό είναι να αναγνωριστεί ότι το σώμα μπορεί να εκφράζει κάτι που δεν έχει ακόμη βρει λέξεις.

Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία;

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει το άτομο να συνδέσει το σωματικό σύμπτωμα με την

ευρύτερη ψυχική και συναισθηματική του εμπειρία. Μέσα σε ένα ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο, το άτομο μπορεί να διερευνήσει πότε εμφανίζονται τα συμπτώματα, τι συμβαίνει στη ζωή του εκείνη την περίοδο και ποια συναισθήματα ίσως δυσκολεύεται να αναγνωρίσει ή να εκφράσει.

Ο στόχος δεν είναι να δοθεί μια απλή απάντηση, όπως «είναι από το άγχος». Αντίθετα, ο στόχος είναι να κατανοηθεί το άτομο πιο συνολικά. Τι το πιέζει; Τι το κουράζει; Πού δυσκολεύεται να βάλει όρια; Ποια συναισθήματα μένουν ανέκφραστα; Πότε το σώμα φαίνεται να αντιδρά πιο έντονα;

Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το άτομο μπορεί να μάθει να παρατηρεί τα σωματικά σήματα με περισσότερη ψυχραιμία, σοβαρότητα και κατανόηση. Μπορεί να αναγνωρίζει νωρίτερα την ένταση, να συνδέει το σώμα με το συναίσθημα και να αναπτύσσει πιο λειτουργικούς τρόπους φροντίδας και ρύθμισης.

Μαθαίνοντας να ακούμε το σώμα

Το σώμα συχνά προσπαθεί να μας δείξει ότι κάτι χρειάζεται προσοχή. Μπορεί να δείχνει

κόπωση, ένταση, φόβο, θυμό ή ανάγκη για ξεκούραση. Όταν το αγνοούμε για μεγάλο διάστημα, τα σήματα μπορεί να γίνουν πιο έντονα. Όταν, όμως, το ακούμε με περισσότερη κατανόηση, μπορεί να γίνει ένας σημαντικός οδηγός αυτογνωσίας.

Η ψυχοσωματική έκφραση του άγχους μάς υπενθυμίζει ότι η ψυχική εμπειρία δεν βρίσκεται

μόνο στις σκέψεις. Ζει και στο σώμα. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει το άτομο να δώσει χώρο σε αυτή τη σύνδεση, να κατανοήσει καλύτερα τον τρόπο που το σώμα εκφράζει την ένταση και να αναζητήσει τρόπους φροντίδας που ταιριάζουν στις ανάγκες του.

Όταν κάποιος βιώνει σωματικά συμπτώματα που συνδέονται με άγχος, πίεση ή συναισθηματική επιβάρυνση, η αναζήτηση υποστήριξης μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό βήμα. Όχι για να αγνοηθεί το σώμα, αλλά για να ακουστεί με περισσότερη προσοχή, σοβαρότητα και κατανόηση.

Αρθρογραφεί η Xhoana Hoxhaj

Βιβλιογραφία:

Chrousos G. P. (2009). Stress and disorders of the stress system. Nature Reviews.

Endocrinology, 5(7), 374–381. https://doi.org/10.1038/nrendo.2009.106

Kroenke K. (2007). Somatoform disorders and recent diagnostic controversies. The Psychiatric

Clinics of North America, 30(4), 593–619. https://doi.org/10.1016/j.psc.2007.08.002

McEwen B. S. (1998). Protective and damaging effects of stress mediators. The New England

Journal of Medicine, 338(3), 171–179. https://doi.org/10.1056/NEJM199801153380307